(Yazan: Elif Zebitay, “Öğrenciyken Literatüre Girdi”, İstanbul Üniversitesi Bilim Kültür ve Sanat Dergisi, Sayı: 8, İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü, Yıl: 2012, s: 34-37)
Kasım ayında İÜ İstanbul Tıp Fakültesi’nden mezun olan Tanyeri Barak, öğrenciyken yaptığı çalışmalarla dünyanın en saygın bilim dergilerinde yer aldı.
Tanyeri Barak, 1986 yılında İstanbul’da doğdu. 2004 yılında girdiği İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi’nden 2011 yılının Kasım ayında mezun oldu. Daha öğrenciyken yapmış olduğu bilimsel araştırmalarla adından söz ettiren Barak, beş yıldır Yale Üniversitesi Beyin Damar Cerrahisi Bölüm Başkanı Prof. Dr. Murat Günel’in ekibinde çalışıyor. Prof. Dr. Günel’in koordinasyonunda gerçekleştirilen gen araştırmalarında görev alan Barak, yaptığı çalışmalarla dünyanın en saygın bilim dergilerinde yer aldı.
Tanyeri Barak’ın öğrencilik yıllarında bir yıl boyunca burslu olarak çalıştığı Yale Üniversitesi Nörogenetik Programı’nda yapmış olduğu çalışmalar sonucu keşfedilen LAMC3 geni ile ilgili makale, Nature Genetics dergisinde yayımlandı. Barak’ın ilk isim olarak katkıda bulunduğu makale, LAMC3 geninin beynin görmeden sorumlu sorumlu bölgesi olan oksipital korteksin gelişimini açıklıyor. Tanyeri Barak, ayrıca WDR62 ve NDE1 isimli genleri keşfeden ekipte de yer aldı.
Bugünlerde, uzmanlığını ABD’de, beyin cerrahisi alanında yapmak için sınavlara hazırlanan Tanyeri Barak sorularımızı yanıtladı.
Üniversite yıllarını iyi değerlendirmek için neler yaptın?
Ben ikinci sınıftan itibaren Beyin Cerrahisi Ana Bilim Dalı’nda ameliyatlara girmeyi tercih ediyordum. Benim orada vakit geçirmem, hayatıma yön veren birçok kişiyle tanışmamı sağladı. Bu kişilerin başında Hocam Prof. Dr. Talat Kiriş geliyor. Beş senedir birlikte çalıştığım ve burslu olarak beni kendi laboratuvarına kabul eden Yale Üniversitesi’ndeki Hocam Prof. Dr. Murat Günel’i de Prof. Dr. Kiriş aracılığıyla tanıdım. Bu süreçte tanıştığım Dr. Kaya Bilguvar ve Dr. Yavuz Aras’ın da benim kişisel ve akademik olgunlaşma sürecimde çok büyük katkıları vardır.
Prof. Dr. Murat Günel’in ekibinde çalışmaya nasıl başladın?
Liseden mezun olduktan sonra, üniversite tercihlerinin yapıldığı günlerde, bir gazetede, Yale Üniversitesi Beyin Damar Cerrahisi Bölüm Başkanı Prof. Dr. Murat Günel’in bir röportajını okumuştum. Bu yazıda onun da İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi mezunu olduğunu öğrendim ve İstanbul Tıp Fakültesi’ni seçmemde bunun büyük etkisi oldu.
Yaptığım bu tercihten üç sene sonra Murat Hoca ile tanışmış olmam ve daha sonra da onun ekibinde çalışmam ilginç bir tesadüf oldu. Prof. Dr. Murat Günel’in başında bulunduğu ekip, hem anevrizma denilen, damarlarda oluşan ve patlamaları genelde ölümle sonuçlanan damar baloncuklarının genetiği hem de zekâ özürlülüğü ve epilepsi nöbetleriyle seyreden yapısal beyin hastalıklarını meydana getiren gen bozukluklarıyla ilgili çalışmalar yürütüyordu. Hocalarım vasıtasıyla Prof. Dr. Murat Günel’le tanıştıktan sonra, yaz tatillerinde, Yale Üniversitesi’ndeki laboratuvarda çalışmaya başladım. Kışın fakülte açıldığında da Türkiye’ye dönüp projenin Türkiye ayağında çalışmaya devam ediyordum. İki sene bu şekilde devam ettikten sonra, Murat Hoca’nın teklifi üzerine İstanbul Tıp Fakültesi’ndeki eğitimimi dondurup burslu olarak bir seneden biraz fazla Yale Üniversitesi’ndeki nörogenetik laboratuvarında çalıştım. Bu bir sene içinde, Murat Hoca’nın vizyonu sayesinde yapılan çalışmalarla ekip ilk olarak WDR62 isimli bir gen keşfetti. Bu çalışma, dünyanın en saygın bilim dergisi kabul edilen Nature’da yayımlandı. Ardından bu çalışmayı Science dergisi yılın en önemli 10 bilimsel buluşu arasında gösterdi.
Ben Bertrand Russell’in “Medeniyeti oluşturan şey boş zamandır.” sözünü benimsiyorum. İçini nasıl dolduracağımız hususunda özgür olduğumuz bir “boş zaman”. Hocalarımız, eskiden bilgiye ulaşmanın ne kadar zor olduğunu anlatırlar. Bizim dönemimizin sorunu ise internetin varlığıyla ortaya çıkan bilgi bombardımanında hangi bilginin işe yaradığını seçmek herhalde.
Daha sonra Murat Hoca’nın, Dr. Kaya Bilguvar’ın gözetiminde sorumluluğunu bana vermiş olduğu çalışmada iki gen daha keşfettik. İlk olarak NDE1 isimli gen çıktı. Akraba evliliği yapmış bir ailenin çok ağır derecede mikrosefali (küçük beyin) bulunan bir çocuğunda, bu hastalığa yol açan bir genetik bozukluk keşfettik. NDE1 projesinde, benimle aynı bursu almış olan arkadaşım Mehmet Bakırcıoğlu ile birlikte çalıştık. Bu proje Yale, Harvard ve Cambridge üniversitelerinin ortak projesiydi. Bu yayın, genetiğin en önemli dergilerinden biri olan American Journal of Human Genetics’te yayımlandı. Ardından LAMC3 isimli geni bulduk. Hücrelerin birbirini tanımasında ve birbirine yapışmasında rol oynayan bu genin, aslında beynin görmeden sorumlu olan bölgesinin gelişmesinde çok önemli rolü olduğunu gösterdik. Sağlıklı kişilerin beyninde, beynin yüzey alanını artıran sulkus ve girus dediğimiz girinti ve çıkıntılar mevcuttur. Yine akraba evlilikleri sonucu ortaya çıkan mu-tasyonlarda (genetik kod değişikliği) beynin görmeden sorumlu olan oksipital bölgesinde bu girinti ve çıkıntıların kaybolduğunu ve bu bölgenin düzleştiğini gördük. LAMC3, beynin sadece bir bölgesinin gelişiminden sorumlu olduğu gösterilmiş ilk gen. Biz ayrıca bu genin, genetik açıdan insana yakın birçok hayvanda, insan beynindeki durumun aksine sadece damar çeperlerinde yer aldığını ve beynin gelişiminde bir rolünün olmadığını gözlemledik; ama insan beyninde bu genin ekspresyonu (protein üretimi), özellikle oksipital korteks denilen beynin görme merkezinde, sinir hücrelerinin birbirleriyle iletişiminin oluştuğu sinaptogenez denilen zaman aralığında en yüksek seviyeye çıkıyor ve bu bölgede sulkus ve girus denilen girinti ve çıkıntıların oluşmasını sağlıyor. Yaptığımız bu çalışma, genetiğin en saygın dergisi olan Nature Genetics’te yayımlandı.
Bütün bu yapısal zekâ geriliklerinin en önemli nedeni akraba evlilikleri. Maalesef ülkemizin genelinde akraba evliliği oranının yüzde yirmi üç, güneydoğu Anadolu’nun bazı şehirlerinde yüzde kırk sekiz, hatta İstanbul’da bile yüzde on beş civarında olması, nörogenetik programında yapmış olduğumuz bu çalışmaların, koruyucu hekimlik ve halk sağlığı açısından da çok önemli olduğunu gösteriyor.
Tıp alanında meydana gelen gelişmelerin uygulamada sizce nasıl bir etkisi olacak?
Moleküler biyolojideki bu gelişmelerle birlikte daha önceden nedeni anlaşılamamış birçok hastalığın moleküler seviyede oluşma mekanizmaları ortaya konuyor. Hastalıkların mekanizmaları anlaşıldıkça daha etkili tedavi yöntemleri geliştiriliyor.