Gezegen birliktelikleri

1–2 ekimde Ay–Venüs

5–8 arası Ay–Jüpiter

9–14 Ay–Neptün–Uranüs birarada

10–12 arası doğuda ay batıda Güneş

16–17 arası doğuda Güneş batıda Ay

20–21’inde göktaşı yağmuru

23–26 Türk bayrağı hilali–Satürn

27–28 arası Ay–Merkür

31’inde Ay–Venüs yakın konumdalar

Soho Güneş uydusundan bir kare

Hasan H. Esenoğlu(*)

2008 Ekim ayında gök olayları günlüğü

gün saat

5 14 Ay Yer’e en uzak (404 720 km)

6 24 Merkür Güneş’e yakın

7 12 İLK DÖRDÜN

12 19 Uranüs Ay’ın 4 derece güneyinde

14 23 DOLUNAY

17 09 Ay Yer’e en yakın (363 825 km)

21 15 SON DÖRDÜN

22 13 Merkür–Güneş açıklığı en büyük (18 derece Batı)

29 01 YENİ AY

30 04 Vesta (parlaklığı 6.7 kadir) Güneş’e en uzak

Güneş’te durum

Güneş’imiz uzun süredir sakindi, bir-iki leke görülmeye başlandı... Güneş olaylarını SOHO uydusundan saat–saat izlenebileceği adres: http://sohowww.nascom.nasa.gov. Bu sayfada adresi verilen “Günün Astronomi Resmi” sitesinde SOHO’nun çektiği bir resim yayımlandı, bu sayfada da verildi. Resimde Güneş’in bu olağanüstü sakin döneminde Güneş lekesi ile ilişkili aktif (parlak) bölge görünüyor ... Bu adresten ayrıca, Yer’den gözlenemeyen çok sayıda kuyrukluyıldız keşiflerini izlemek de olası...

Gezegenlerin ilginç görünümleri

Takvim resimden de yardımlanarak sırasıyla;

1–2 Ekim akşamları Hilal–Venüs yakın konumda görülecek.

5–8 akşamları İlkdördün–Jüpiter yakın konumda yer alacak.

9–14 akşamları Ay–Neptün–Uranüs teleskop eşliğinde birlikteler.

23–26 sabahları Türk bayrağı hilali–Satürn yakın konumda yer alacak.

27–28 sabahları ince hilal–Merkür kısa süreliğine birlikteler.

31 akşamı Hilal–Venüs tekrar yakın konumda görülecek.

Aylık gökbilim takvimi

Ekim ayı boyunca Ay’ın evreleri resimde verildi (pembe renkte olanlar). Yeniay–ilk ve son dördün–dolunay evrelere tam ulaşma saatleri de belirtildi. Gece gökyüzü parlaklığı bu evrelerden kestirilebilir ve uygun gözlem geceleri seçilebilir… Resimde ayrıca, Ay’dan yardımlanarak gökyüzünü daha iyi tanıyabilmek için çeşitli Ay’lı gökyüzü sanal çizimleri ve saatleri de verildi; gerçekleri ile karşılaştırılabilir... Çizimlerde baskı kolaylığından uzay beyaz, siyahlar yıldız ve renkli olanlar da Ay ve gezegenlerdir. İçi boş olanlar isimleri ile birlikte küçük gezegenlerdir... 31’lik seri film kareleri gibi bir aya toplu bakış ile yıldızların “duran”, gezegenlerin “yürüyen” ve Ay’ın da “koşan” olduklarını görmek olası...

Ekim ayında gezegenler

Merkür, sadece Güneş doğmadan önce doğuda veya Güneş battıktan sonra batıda ufka yakın görülebilir. Güneş çevresindeki dolanımı da çok hızlıdır (yoksa Güneş’e çakılırdı), bu yüzden ay boyunca birden çok burç değiştirmekte... Gezegen Ekim boyunca Güneş’ten yeni uzaklaşacağından ayın ortasından itibaren sabahları Güneş doğmadan hemen önce çok kısa süreliğine görülecek. Merkür, doğuda ufuktan en fazla 12 derece yüksekte Başak (Virgo) takım yıldızında bulunacak. Parlaklığı da görülme süresince +1,3’den –0.9 kadire giderek parlaklaşacak. Gezegen, hilal–ilkdördün–şişkinay evrelerinde teleskop ile izlenebilirde... Güneş’e olan yakınlığından dolayı Merkür’ün görülmesi her zamanki gibi yine de kolay olmayacak. Sanal oluşturulan takvim resimde 27–29 Ekim tarihlerinde pembe renkte görünen gezegen Merkür’dür.

Venüs, ay boyunca Güneş’ten uzaklaşacak. Akşamları Güneş battıktan hemen sonra kısa süreliğine güneybatı tarafta ufuktan en fazla 10 derece kadar yüksekte sırasıyla Terazi (Libra) ve Yılancı (Ophiuchus) takım yıldızlarında görülecek. Venüs’ün parlaklığı –3.9 kadir olup gökyüzünde adeta ışıldayacak. Belki bu yüzden bu parlak gezegene akşamın bir habercisi olarak “akşam yıldızı” demişiz... Venüs teleskopla bakıldığında şişkinay evrede görülecek. Venüs, Merkür gibi ufka yakın olacağından görülmesi zor olacak. Bununla birlikte, şiddetli parlaklığı ve ufka yakınlığını yanlış anlamalara meydan vermesi olasıdır da... Takvim resimde 1–2 ve 31. günlerde görünen sarı renkte gezegen Venüs’tür.

Mars, ay boyunca Güneş’e iyice yaklaşacağından sadece ilk günler Güneş batar batmaz akşam saatlerinde çok kısa süreliğine görülebilecek. Gezegen 1.6 kadir değişmeyen parlaklıkta batı tarafta Başak takım yıldızında yer alacak. Mars ufuktan en fazla 8 derece yüksekte (özellikle ayın ilk günlerinde) görülecek. Gezegen ayrıca dolunaya yakın evre görünümünde olacak ki teleskoplu okuyuculara ilginç gelebilir. Takvim resimde 1–2 arası günlerde görünen kırmızı gezegen Mars’tır.

Jüpiter, ay boyunca Güneş’e yaklaşacak. Akşamdan geç saatlere kadar 3 saat süreliğine görülebilecek. –2.2 kadir parlaklıklı gezegen, güneyde ufuktan en fazla 25 derece yüksekte Yay (Sagittarius) takım yıldızında (yıl boyunca da aynı burçta) bulunacak. Takvim resimde 5–8 arası günlerde görünen yeşil gezegen Jüpiter’dir. Jüpiter gök atlasında belirtildi de.

Satürn, ay boyunca Güneş’ten giderek uzaklaşacak, yüksekliği artacağından görülme süresi de uzayacak. Gezegen sabahları Güneş doğuncaya kadar iki saat süreliğine doğu tarafta Aslan (Leo) takım yıldızında (yıl boyunca da aynı burçta) görülecek. Satürn ufuktan en fazla 39 derece yüksekte yer alacak. Gezegenin parlaklığı da sabit olup +1.1 kadir. Takvim resimde 23–26 arası günlerde görünen açık kahverengi gezegen Satürn’dür.

Uranüs, ay boyunca Güneş’e yaklaşacağından görülme süresi de azalacak. Gezegen akşam saatlerinden itibaren gece ve sonrası saatler kadar 8 saat süreliğine teleskop eşliğinde görülebilir. +5.7 kadir parlaklıklı sönük gezegen ufuktan en fazla 44 derece yüksekte bulunacak. Uranüs güneydoğudan güneybatıya 130 derece kadar geniş bir aralıkta Kova (Aquarius) takım yıldızında (yıl sonuna kadar da aynı burçta) yer alacak. Takvim resimde 10–14 arası günlerdeki açık mavi gezegen Uranüs’tür. Gezegen ve bulunduğu burç gök atlasında belirtildi de.

Neptün, ay boyunca Güneş’e yaklaşacağından görülme süresi azalacak şekilde akşam saatlerinden itibaren gece yarısına kadar 6 saat süreliğine teleskop eşliğinde izlenebilir. +7.9 kadir parlaklıklı oldukça sönük gezegen ufuktan en fazla 34 derece yüksekte güneydoğudan güneybatıya 90 derece kadar geniş bir aralıkta Oğlak (Capricornus) takım yıldızında (yıl sonuna kadar da aynı burçta) yer alacak. Takvim resimde 9–11 arası günlerde görünen mavi gezegen Neptün’dür. Gezegen ve bulunduğu burç gök atlasında belirtildi.

Gezegenlerin görüleceği zamanlar ve yönleri mini çizelgede verildi.

Göktaşı Yağmuru

Avcı (Orion) takım yıldızından 2 Ekim–7 Kasım arasında yağan Orionidler isimli göktaşı yağmuru en yüksek sayıya 21 Ekim gecesinde ulaşır: saatte yaklaşık 30 göktaşı görülebilir. Yağmurlar dışında gece boyunca sadece 6–7 göktaşı görülebilmekte. Göktaşı yağmurunu izlemek isteyen okuyucular 20 Ekim Pazartesi gece yarısından itibaren sabah saatlerine kadar başlangıçta doğu tarafta ve ufuktan 16 derece kadar yüksekteki Avcı takım yıldızı bölgesine bakabilirler. Bir–iki göktaşının görülmesi yağışın yerini de belirler... Yaklaşık mercimek büyüklüğündeki gök taşları doğal havai fişek gösterisi görünümündeler… Orionidler ve diğer göktaşı yağmurları ve gözlemleri hakkında ayrıntılı bilgi Uluslararası Göktaşı Kuruluşu’nun http://www.imo.net adresinden öğrenilebilir. Halley kuyruklu yıldızından kalanları göktaşı yağmuru olarak izlemek heyecan verici olmalı... Avcı takım yıldızı gök atlasında belirtildi de.

Gök atlası, 15 Ekim akşam saat 23:00 için verildi. Ay boyunca gök cisimlerin konumlarını bulabilirsiniz. Bu sanal gök atlasını yukarıdaki tarih ve saatte gerçeği ile karşılaştırmak uzayı kavramada yararlı olur. Bu iş için gök atlasına gökyüzüne bakar şekilde doğru yönlerde (bu sayfadaki resimlerde yönlerin baş harfleri kullanıldı) yukarıya kaldırarak eşleştirmek yeterli… Hareketli doğal/yapay gök cisimlerin gecelik yolları üzerindeki sabit duran parlak yıldızların/takım yıldızların arasından ilerleyişleri gün ve gün işaretlenmeleri ile bu cisimlerin yol izleri de belirlenebilir ve gelecek gecelerde nerede olacağı kestirilebilirde… Yapay cisimlerden İridium uydularına http://www.satobs.org/iridium.html adresinden bakılabilir... Ayrıca, ülkemizin ve Türk gökbilimcilerimiz de yer aldığı bir NASA projesinde uzay Türkiyemiz dahil tüm dünya üzerinden aralıksız–24 saat taranmakta, ülkelerde konuşlandırılan robotik teleskoplarca her türlü hareketli cisimler de yakalanabilmekte... Uzay meraklılarına günlük canlı yayın tadında işte en güzel bir heyecan uğraşısı: http://www.rotse.net/cgi–bin/thumb.pl?scope=3d&dates=080316&thmon=0&tlas=All_tlas&tla2find=&sorttype=file. Geniş uzayda bilinmeyen–anlaşılmasına gereksinim duyulan anlamında UFO arayanlar için de ve gezegen avına teleskopsuz başlayacaklara da ve önemlisi uzaya “küresel” bakmayı isteyenlere en iyi bir adres!... Bu adresi vermeyi sürdüreceğiz... Gök atlasında ayrıca Büyük Ayı (Ursa Major), Küçük Ayı (Ursa Minor), Kutup yıldızı (Polaris) ve bu sayfada adı geçen burçlardan bazıları da verildi. Gök atlasında yer alan ve hep gökyüzünde kalan Büyük Ayı takım yıldızını gece uzun süre ile yer değiştirdiğini ara ara izlemek aslında Yer’in göreceli ne yöne döndüğü bilgisini gözlemleyerek/deneyleyerek öğrenmede öncelenebilir... Büyük Ayı takım yıldızından itibaren 5 çarpanı uzantısında yer alan Kutup yıldızını ve oradan da yere doğru indirilerek bulanacak kuzeyi ve bu yüksekliğin bulunulan yerin enlemini veriyor olması gibi pratikler yapılabilir... Gök atlasındaki Ay, gezegen ve yıldız büyüklükleri yer uygunluğu için göreceli farklı çizildi.

Yukarıda Güneş Sistemi üyelerinin bu ayki durumlarını rapor ettik. Daha ötelerdeki derin uzayın gök cisimlerini de çeşitli gökbilim internet sitelerinden ve özellikle Tübitak Bilim ve Teknik dergisinin renkli-parlak baskılı sayfalarından izlenebilir.

2009 Dünya Astronomi Yılı ve güncel gökbilim haberler

2009 Dünya Astronomi Yılı  etkinliklerle sürmekte... http://www.astronomi2009.org sitesinden ülkemizdeki veya http://www.astronomy2009.org adresinden de dünyadaki gelişmeler izlenebilir... biz de buradan duyurmaya devam ediyoruz: 1– Kayseri Erciyes Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Astronomi ve Uzay bilimleri Bölümü Radyo Astronomi grubu ERT5 isimli radyo teleskopu ile test gözlemlerini sürdürmekte: bu gözlemlerden en önemli sonucu Samanyolu merkezinin haritalanması gelmekte... Taranan alan ve alınan harita ve diğer çalışmalar/bilgilendirmeler “http://fef.erciyes.edu.tr/bilesenler/Sayfa.aspx?menuid=67” adresinde. 2– Tübitak Ulusal Gözlemevi’nin yeni teleskoplarından ilki olan 60 cm açıklıklı teleskopun kurulumuna başlanıldı. Resimli bilgilendirmeler için adres: http://www.tug.tubitak.gov.tr/haber.php?id=145.

Günün astronomi resmi http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ sitesinde günlük olarak izlenebilir ki güne günaydın demenin en güzel adresi... Aynılarının Türkçemize kazandırılmışına da http://www.bulutsu.org/ggg/ adresinden ulaşılabilir.

Gökbilimden Türkçemize bir katkı

“Bir elime Güneş’i diğer elime Ay’ı verseler...” türündeki doğal gerçekliği olan özlü söylemlerin gerçekleneceği bu ay ki tarihleri:

10 Ekim Cuma akşamı saat 17:25 (doğuda Ay – batıda Güneş)

11’i Cumartesi akşamı saat 17:35 (doğuda Ay – batıda Güneş)

12’si Pazar akşamı saat 17:45 (doğuda Ay – batıda Güneş)

16’sı Perşembe sabahı saat 08:10 (doğuda Güneş – batıda Ay)

17’si Cuma sabahı saat 08:50 (doğuda Güneş – batıda Ay)

Meraklı okuyucularımız uzay içerikli benzer deyişleri iletirlerse onları da tarihlendirelim...

Bu yazıda kaynakça olarak kısmen “The Astronomical Almanac 2008”den ve güncel gökbilim haberleri için de tüm Türk gökbilimcilerimizin ortak ileti haberleşme kanalından yararlanıldı. Teleskoplu gözlemler dileğiyle...

* İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü

(esenoglu@istanbul.edu.tr)