1.1. Giriş

1.2. Temel Kavramlar

2.1. Giriş

2.2. Enformatik ve Alt Dalları

2.3. İşletme / Enformatik Ara Dalları

2.4. İşletmecilik Öğretiminde Enformasyon Sistemleri

2.5. Enformasyon Sistemlerinde Kariyer Olanakları

3.1. Giriş

3.2. Tüm İşletme Öğrencilerinin Görmesi Gereken Bilgisayar Dersleri

3.3. Tüm İşletmecilik Derslerinin Bilgisayarlı Öğretim ile Desteklenmesi

3.4. İşletme Dersleri ile Birlikte Öğrencilerin Derinlemesine Enformasyon

3.5. Enformasyon Sistemleri Öğretiminde Sorunlar ve Çözüm Önerileri

Tablo 1 : Çalışma Kapsamında İncelenen Enformasyon Sistemleri ile İlgili

Fakülte, Okul ve Departmanların Ülkelere Göre Dağılımları

Tablo 2 : Boğaziçi Üniversitesi Yönetim Bilişim Sistemleri Ders Listesi

Tablo 3 : Marmara Üniversitesi İ.İ.B.F. İşletme Enformatiği Ders Listesi

Tablo 4 : İşletme Enformatiği İhtisas Programı Dersleri

Günümüzden 50 yıl önce, 1947 yılında ENIAC ilk çalıştırılmaya başladığında, kimse dünyada 150 milyonun üzerinde bilgisayar bulunacağını ve bunların büyük bir kısmının Internet olarak isimlendirilen global bir ağa bağlanacağını tahmin edemezdi. Ancak insanoğlunun hesaplama ihtiyacı, Abaküsten başlayarak, Blaise Pascal, Gottfried Wilhelm Leibniz, Charles Babbage, Herman Hollerith, Howard Aiken, Konrad von Zuse, Alan Turing, John von Neumann, J. Presper Eckert, John W. Mauchly ve diğer bilim adamlarının çağlar boyu süren katkıları ile günümüz bilgisayarlarının gerçekleşmesini ve bulunduğumuz çağa enformasyon çağı adı verilmesini sağladı.

Günümüz bilgisayarlarının atası olarak kabul edilen ENIAC askeri amaçlarla tasarlanmış olmasına karşılık, ilk seri üretim bilgisayar olan UNIVAC, 1951 yılında Amerika Birleşik Devletleri Sayım Bürosu’nda kullanıldı. İş dünyasına giren ilk bilgisayar ise General Electric’e satılan 1954 yapımı bir UNIVAC oldu. [TAS,37]^* 1980’li yılların ortalarına kadar, sadece genel olarak bilgisayarcılar olarak tanımlanabilecek meslek grubunun kullanımında olan bilgisayarlar, 1979 yılında piyasaya sürülen ve ilk paket program olarak kabul edilen Visicalc ile mesleği bilgisayar olmayan kişilere de hizmet etmeye başladı. Özellikle 1983 yılında Visicalc’ın haklarını satın alan Lotus Corporation, 10 yıl içinde 123 adı altında geliştirdiği programdan iki milyondan fazla kopya satarak, bilgisayarların tüm toplum tarafından kullanılabilmesine olanak sağlamıştır. [TAS,69]

Bilgisayar dünyasındaki bütün bu gelişmeler, enformasyon sektörünün, hizmet, üretim ve tarım sektörleri karşısında son yıllarda üstünlük kazanması sonucunu doğurmuştur. Bu sonuç her meslek dalında çalışanların bilgisayarlardan etkin yararlanması gereğini ve öğretim kuruluşlarının bu yapıya uyum sağlaması zorunluluğunu da beraberinde getirmiştir. Diğer öğretim kuruluşlarında olduğu gibi, işletmecilik öğretiminde de enformasyon teknolojisinin sağladığı olanakların öğretim sistemine yansıtılması zorunluluk haline dönüşmüştür.

Bu çalışmada, enformasyon teknolojisi olanaklarından yararlanarak ülkemizde işletmecilik öğretiminde yapılması gereken düzenlemeler, dünyadaki örneklerinden esinlenerek ortaya konmaya çalışılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde temel enformasyon teknolojisi kavramları, diğer bölümlere temel oluşturacak şekilde incelenmiştir. İkinci bölümde, Internet’ten yararlanılarak 89 öğretim kuruluşunun Web sayfaları taranarak, gelişmiş ülke üniversitelerinin işletmecilik öğretiminde enformasyon teknolojilerinden nasıl yararlandıkları incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise Türkiye’de konu ile ilgili üç öğretim kuruluşunun yapıları ve ders içerikleri incelenerek, işletmecilik öğretimi veren kuruluşların enformasyon teknolojileri öğretimini programlarına katabilmeleri için gerekli stratejik yapı üzerinde durulmuştur.

1. Giriş

Her geçen gün bir başka rutin işin, teknolojinin gelişmesi sonucunda makinalara devrinin sağlandığı günümüzden onlarca yıl önce, Churchill geleceğin imparatorluklarının akıl imparatorlukları olacağını belirtmiştir. Harvard Üniversitesi’nden sosyolog Daniel Bell, iletişim alanında meydana gelen gelişmelerin gerçek anlamda bir endüstri sonrası toplum oluşturduğunu, bilgi ve bilgi aktarımının birincil kaynak olarak sermaye ve işgücünün yerine geçtiğini ifade etmektedir. [AND,18]

Aynı şekilde Peter F. Drucker, Kapitalist Ötesi Toplum (Post Capitalist Society) isimli eserinde enformasyon ve bilginin önemini aşağıda sunulan cümlelerle belirtmektedir. [DR-1,18]

Bir çok yazar tarafından dile getirilen bu gerçeklerde tekrar tekrar vurgulanması gereken bir başka gerçek ise, teknolojiyi geliştirenlerin insan olduğu, yapay zekalar var olmadığı sürece de, mevcut teknolojiye değer katacak ve onu kullanacak olanın yine insan olacağı düşüncesidir.

Gelişen teknoloji, şu üç özelliğe sahip insan gücü ile anlam taşıyacaktır. [AKP,16]

• O daha fazlasını bilmektedir, çünkü o öğrenmiştir, öğrenmektedir ve öğrenebilmesi için her türlü enformasyon kaynağına ve bu kaynaklara erişim yeteneğine sahiptir,
• O daha fazlasını yapabilir, çünkü o üstün teknolojiyi kullanmakta ve ondan faydalanmasını bilmektedir,
• O daha fazlasını başaracaktır, çünkü ona güvenilmekte ve o her açıdan desteklenmektedir.

Bu düşüncelerin gerçekleşmesinde ise en önemli sorumluluk doğal olarak öğretime ve dolayısıyla öğretim kuruluşlarına düşmektedir. Sürekli gelişen teknoloji, muhasebecisi, ekonomisti, yöneticisi, pazarlama elemanı, öğretmeni, politikacısı ve daha bir çok meslekten insanın, bilgisayar ve iletişim teknolojilerinin sağladığı olanaklar çerçevesinde kurulan sistemlerde yaşamasını zorunlu kılmaktadır. Bu zorunluluk ise bu çalışan kitlenin, gelişen teknolojiler ve bu teknolojilerin meslekler üzerinde yarattığı etkileri sürekli olarak takip edebilmesi ve uygulayabilmesi için, sürekli öğretim düşüncesini beraberinde getirmektedir. Hangi sektörde olursa olsun her işveren işletmesini ve her insan mesleğini sürdürebilmek için önemini giderek artıran enformasyon otoyoluna çıkmak zorundadır. Bu durum mevcut mesleklerin değişmesine ve şimdiye kadar mevcut olmayan mesleklerin doğmasına neden olmaktadır.

Her organizasyonda bilgisayar ve iletişim teknolojilerinin sağladığı olanaklardan yararlanabilecek ve en azından kelime işlem (word processing), elektronik tablolama (spreadsheets), veri tabanı (database), sunum (presentation) ve iletişim yazılımlarını, işletmenin etkinlik ve verimliliğini artırabilecek düzeyde kullanabilecek personele büyük ihtiyaç bulunmaktadır.

Ancak belirtilen bu yazılımları kullanabilme yeteneği, her meslekten her çalışanın sahip olması gereken özelliklerdir. Bunlara ilave olarak her işletme mezununa istatistik, finansal modelleme, proje yönetimi, çok kriterli karar verme (Multicriteria Decision Making) yazılımlarını kullanabilme yeteneğinin de kazandırılması gerekmektedir. Teknolojik gelişmeler işletmelerde,

• Güncel bilgisayar ve iletitim teknolojilerini kullanabilme,
• Enformasyon sistemlerini analiz edebilme, tasarlayabilme ve kurabilme,
• Yazılım ve donanım özelliklerini değerlendirebilme,
• Karar verme sürecini desteklemek üzere gerekli enformasyonu elde edebilme, işleyebilme ve dağıtabilme,
• Problem çözmeye aktif yaklaşım

yeteneklerine sahip olan itletmecilerin büyük önem kazanmasına neden olmaktadır.

Bu artan önemi Amerika Birletik Devletleri Bureau of Labor istatistiklerinde de görebilmek mümkündür. Bu kuruluşun yaptığı hesaplama ve tahminlere göre, her yıl % 8 talep artışı gösteren sistem analisti pozisyonu, ülkenin talebi en hızlı artan beşinci mesleği konumuna gelmiştir.

Takvim olarak günlerle sayılacak düzeyde yaklaşılan, bazı yazarlarca teknolojik gelişmelerin sonucunda zaten içinde bulunulan 21. Yüzyılda, bilgisayar ve iletişim teknolojilerindeki gelişmelerin işletmecilik öğretimindeki etkilerini incelemeden önce, temel kavramların üzerinde durulması yerinde olacaktır. Bu amaçla bu bölümde enformasyon ve bu temel kavramdan ortaya çıkan enformasyon teknolojisi, enformasyon altyapısı, enformasyon toplumu, enformasyon otoyolu, enformasyon sistemi, enformasyon yönetimi ve enformasyon kaynakları yönetimi kavramları diğer bölümlere temel oluşturacak şekilde incelenmektedir.

Enformasyon (Information), bir sistemin, kendi durumunu başka bir sisteme bildirmesi olarak tanımlanabilir. Bu bildirme, sistemin alacağı her durum için ayrı bir biçime girebilecek bir işaret (sinyal) aracılığıyla gerçekleştirilir. Bir başka deyişle enformasyon dendiğinde, yalnızca dil alanında olduğu gibi bir bildirme değil, sibernetikle birlikte kazandığı yeni anlam doğrultusunda, fiziksel bir uyarı da anlaşılır. Enformasyon kavramı, bildirme edinimi (fiili) sonunda elde edilen veriye, üzerinde uzlaşmaya varılan kurallardan yararlanılarak yöneltilen (atfedilen) anlamı da içerir. Enformasyon, yalnızca teknoloji alanının değil, bir yanıyla da bilim alanının konusudur. Kendi içindeki derinlik, kapsadığı ve ilintili bulunduğu alanların genişliği, enformasyonu, hem mesleki hem de akademik disiplin konusu haline getirmittir. Bu disiplin, enformatik adıyla anılmaktadır. [TUB]

İşletmelerde yönetim, üretim ve kalite artışı gibi amaçları gerçekleştiren ve tüm teknolojiler arasında arakesit olması nedeni ile özel bir öneme sahip olan Enformasyon Teknolojisi (Information Technology), enformasyonun toplanması, işlenmesi, saklanması, yayınımında, mühendislik ve yönetim tekniklerinin kullanıldığı teknolojileri ve bunlarla ilişkili sosyal, ekonomik ve kültürel yapılanmaları ifade etmektedir.

Uzay mekiğinin süper bilgisayarlarından, basit otomatlara kadar uzanan geniş bir yelpazede, belirtilen amaca uygun olarak kullanılan bilgisayarlar, iletişim cihazları, büro ve işyeri araçları, ölçü ve kontrol araçları, robotlar, bilgisayar kontrollu makinalar, basın ve basılmış yayınlar, yazılım geliştirme, öğretim hizmetleri, kütüphanecilik, danışmanlık ve araştırma geliştirme faaliyetleri enformasyon teknolojisinin ürünü olan mal ve hizmetler arasında sayılabilir.

Enformasyon Altyapısı (Information Infrastructure), herhangi bir kurum veya kuruluşun özellikle karar alıcılarına, gerek duydukları nitelik ve miktardaki kullanılabilir bilgiyi gerekli zamanda, gerekli ortamda ve gereken doğrulukta sağlayabilecek hizmetler ve teknolojiler kümesi veya sistemidir. [TBV]

Enformasyon altyapısını,

• Enformasyonun toplanmasına, işlenmesine, saklanmasına ve istenildiğinde erişilmesine olanak sağlayan bilgisayar ve çevre birimleri,
• Enformasyonun iletilmesine olanak sağlayan yerel (LAN - Local Area Network), genit (WAN - Wide Area Network) alan ağları ve telefon hatları (PSDN - Public Switched Data Networks),
• Sayılan bu donanım elemanlarının etkin ve verimli bir şekilde kullanılmasına olanak sağlayacak gerekli yazılım ve hizmetleri gerçeklettiren organizasyon

oluşturmaktadır.

Enformasyon Toplumu (Information Society), enformasyon altyapısının tüm kurum ve kurallarıyla benimsendiği ve aksamadan işlediği toplum yapısıdır. [TBV]

Infobahn, Info Strada gibi kelimelerle çeşitli dillerde de yerleşen, uygun ekipmana sahip bilgisayarlar tarafından erişimin mümkün olduğu, özellikle uydu ve fiber optik teknolojilerinden yararlanan yüksek süratli global iletişim ağlarına, Amerika Birleşik Devletleri Başkan Yardımcısı Al Gore tarafından 1990’lı yılların başlarında verilen isimdir. [INS]

Enformasyon Sistemi (Information System), işletmelerde karar verme ve kontrolu desteklemek amacı ile, günümüzün bilgisayar ve iletişim teknolojilerinden yararlanarak, enformasyonun iç ve dış kaynaklardan toplanması, işlenmesi, saklanması ve yayınımının gerçekleştirilmesini sağlayan, insan gücü, işlem ve ilgili kaynaklardan meydana gelen sistemdir.

Akademik olarak geçmişi 1960’lı yıllara kadar uzanan enformasyon sistemleri disiplini, enformasyon sistemlerinin analizi, bilgisayar destekli olarak tasarımı, organizasyonlarda bilgisayar ve iletişim teknolojilerinin etkin ve verimli kullanılması ile ilgili pratik ve teorik problemler üzerinde yoğunlaşmaktadır.

Bir organizasyon içerisinde,

• Nerelerde ve hangi yapılarda verilerin üretildiği ve üretilmesi gerektiği,
• Fiili veri akışının analizi ve olması gereken etkin/verimli veri akış düzeninin belirlenmesi,
• Veri itlem için gerekli olan araç, insan gücü ve diğer tamamlayıcı elemanların belirlenmesi,
• Gerekli işlem algoritmalarının belirlenmesi ve tanımlanması,
• Elde edilen verilerin, bilgisayarlar tarafından işlenebilecek yapılara dönüştürülmesi,
• Bilgisayar uygulamaları için en uygun yatırım ve yönetim yapılarının belirlenmesi

enformasyon sistemleri disiplininin başlıca konularıdır.

Enformasyon Yönetimi (Information Management), bir organizasyon içerisinde enformasyon kaynaklarının planlanması, bütçelenmesi, kontrolu ve organizasyonun yararına kullanılmasıdır. Terim hem doğrudan enformasyon kavramını, hem de enformasyonun personel, finans, pazarlama, organizasyon, teknoloji ve sistemlerle olan ilişkilerini içermektedir. Enformasyon yöneticisi, işletme enformasyon politikalarının belirlenmesinden, etkin ve verimli bir enformasyon sisteminin kurulması ve işletilmesine kadar, bir organizasyon içerisinde enformasyon ile ilgili faaliyetlerin koordinasyonu ve entegrasyonundan sorumludur. [INS]

Enformasyon Kaynakları Yönetimi (Information Resource Management), enformasyon yönetimi için belirtilen amaçlar çerçevesinde, özellikle kamu yönetiminde enformasyonun toplum ve kamu yönetimi için faydasını artırmayı amaç edinen faaliyetlerdir. [INS]

Teknolojik değişimin etkilerini ve dolayısıyla insan gücü gereksinimini gören ileri düzeyde sanayileşmiş ülkeler, 1960’lı yıllardan başlayarak işletme ile ilgili öğretim programlarını teknolojik koşullara göre düzenlemeye başlamışlardır. Önceleri sadece bir bilgi işlem dersinin yer aldığı öğretim programları, son on yılda büyük bir değişim geçirerek enformasyon sistemleri anadallarından (Major), enformasyon sistemleri okullarına kadar geniş bir yelpazede örgütlenmiştir.

İşletmecilik öğretim programlarındaki bu değişimi gözlemek ve ülkemiz koşullarına göre uyarlama önerileri geliştirebilmek amacı ile, bu çalışma kapsamında, Tablo 1. de ülkelere göre dağılımları ve Ek-1 de World Wide Web adresleri ile birlikte listelenen Avrupa, Kuzey Amerika, Asya ve Okyanusya’dan toplam 89 fakülte, okul veya departmanın, enformasyon sistemleri konusundaki amaç, öğretim yöntemleri ve programları incelenmiştir.

Almanca konuşulan ülkelerde enformasyon sistemleri öğretiminin Wirtschaftsinformatik (İşletme Enformatiği) olarak standart bir isim altında gerçekleştirilmesine karşılık, İngilizce konuşulan ülkelerde veya genel olarak İngilizce’de tek bir standart isimle karşılaşabilmenin mümkün olmadığı görülmektedir. Bunun sonucunda bilgisayar/iletişim teknolojilerine ve işletmeciliğe ilişkin konuların farklı yoğunluklarda işlenmesine paralel olarak, öğretim programlarının da genelde Business Information Technology (İşletme Enformasyon Teknolojisi), Computer Information Technology (Bilgisayar Enformasyon Teknolojisi), Business Computing, Business Informatics (İşletme Enformatiği), Information Systems (Enformasyon Sistemleri), Management of Information Systems (Enformasyon Sistemlerinin Yönetimi), Management of Business Systems (İşletme Sistemlerinin Yönetimi) olarak isimlendirildiği ve bu dalların da kendi içerisinde alt dallara ayrıldığı görülmektedir.

Az sayıda da olsa bazı üniversitelerde enformasyon sistemleri öğretiminin Business Computing başlığı altında toplandığı ve bu dalın kendi içerisinde, Management Information Systems, Electronic Commerce, Quantitative Business Analysis, Management Support Systems dallarına ayrıldığı gözlenmektedir.

Ayrıca enformasyon sistemleri öğretiminin disiplinler arası olma özelliği, az sayıda da olsa işletme konularını da içerecek şekilde benzer öğretimlerin, Bilgisayar Bilimi (Computer Science) departmanlarına kadar uzanan bilim dallarında da verildiği görülmektedir.

Bununla birlikte bilgisayarlarla ilgili her konunun, doğrudan Bilgisayar Bilimleri ile ilgili öğretim kuruluşlarında verileceğine dair olan düşünce yapısının da son 10 yılda dünyada tamamen değiştiğini burada vurgulamak yerinde olacaktır. Bilgisayar Bilimi, bilgisayarların nasıl işlediğini ve kısmen yazılım paketlerinin etkin bir şekilde nasıl geliştirilmesi gerektiği konusunda, doğrudan bilgisayarlarla ilgili konuların üzerinde yoğunlaşmıştır. Buna karşılık enformasyon sistemleri disiplini, bilgisayar ve iletişim teknolojisinin organizasyonel uygulamaları, enformasyon sistemlerinin geliştirilmesi ve yönetimi üzerinde yoğunlaşmaktadır. Ancak tüm gelişmiş ülkelerde de görülen, başlangıç aşamasında bilgisayarlarla ilgili tüm öğretimlerin teknolojik olanaklara daha fazla sahip olmaları nedeni ile Bilgisayar Bilimleri ile ilgili öğretim kuruluşları tarafından gerçekleştirildiği yönündedir. Günümüzde bu yaklaşımın tüm gelişmiş ülkelerde terk edildiği, işletme okullarına bağlı veya tamamen bağımsız öğretim kuruluşlarının varlığı ile açıkça görülmektedir. Buna rağmen ülkemizde işletmecilik öğretimi veren öğretim kuruluşlarının, gerek altyapı, gerekse insangücü kaynaklarını yeterince geliştirememesi, benzer döngünün tekrarlanacağı konusunda fazla şüpheye yer bırakmamaktadır.

Hemen hemen tüm disiplinlerde gerçekleştirilen bir uygulama olmasına rağmen, enformasyon sistemleri öğretiminde dikkati çeken diğer bir yaklaşım, yoğun tempodaki işyerinde öğrenim uygulamasıdır. Tüm öğretim programlarında endüstri temelli öğretim’in (Industrial Based Learning veya Co-Operative Education) büyük önem taşıdığı görülmekte ve bu yapının bazı işletmecilik okullarında altı ay öğretim, altı ay ilgili endüstride çalışmaya kadar uzanan yoğunlukta gerçekleştirildiği görülmektedir.

Bilgisayar mühendisliğinden, bilgisayarların çeşitli disiplinlerde uygulanmasına kadar çeşitli ara disiplinler, Almanya’da (ve kısmen diğer Almanca konuşan ülkeler olan Avusturya ve İsviçre’de) Enformatik (Informatik) adı altında tek bir isim altında toplanarak standartlaştırılmıştır.

Enformatik, enformasyonun belli amaçlar çerçevesinde, toplanmasını, iletilmesini, işlenmesini, saklanmasını, enformasyonu veren ve alan kaynaklar arasındaki iletişimi ve bu işlevleri yerine getirecek yöntem, aygıt ve sistemlerin gerekli yazılımlarıyla birlikte geliştirilmesini konu alan mesleki ve akademik disiplindir. [TUB]

Almanca’da Informatik, Fransızca’da Informatique, Rusça’da Informátika, İngilizce’de genel kabul görmemekle birlikte Informatics olarak isimlendirilen disiplin, dilimizde son yıllarda Bilitim kelimesi ile ifade edilmektedir.

Enformatik disiplini temel olarak,

• Enformasyonun itlenmesi, iletitim ve organizasyon problemlerinin analizi,
• Enformasyon itleme sistemlerinin (Information Processing Systems) ve yöntemlerinin tasarımı,
• Algoritma, veri yapıları, iletişim formları ve organizasyon modellerinin araştırılması,
• Algoritma ve iletitim modellerinin eksiksiz formülasyonu,
• Veri yapıları ve organizasyon modellerinin biçimsel tanımı,
• Veri itleme sistemlerinin (Data Processing Systems) ve buna ilişkin iletişim sistemlerinin kurulması,
• Veri işleme ve buna ilişkin iletişim sistemlerinin yapı, etki ve yeteneklerinin eksiksiz olarak tanımlanması,
• Veri işleme sistemleri algoritmalarının ve insan makina etkileşim (Interaction) yöntemlerinin uygulanması,
• Veri yapıları, algoritmalar, veri işleme ve iletişim sistemlerinin ve bilgisayar programlarının test edilmesi ve değerlendirilmesi,
• Etkin ve güvenilir veri işlem ve iletişim sistemlerinin oluşturulmasını içeren büyük projelerin planlanması ve gerçekleştirilmesi

konularında yeni yöntemlerin geliştirilmesi üzerinde yoğunlaşmıştır.

Enformatik ana başlığı altında incelenen disiplin kendi içerisinde teorik, teknik, pratik ve enformatik uygulamaları olmak üzere şekil 2. de görüldüğü gibi alt dallara ayrılmaktadır.

Şekil 1 : Enformatik ve Alt Dalları

Köklerini matematik ve mantık disiplinlerinden alan teorik enformatiğin başlıca konuları; hesaplanabilirlik teorisi, algoritmalar ve recursive fonksiyonlar, soyut otomatlar ve formal diller teorisi, devre teorisi, enformasyon/iletişim kodlama teorileri, bilgisayarların matematik modelleri, veri yapıları teorisi, dağıtılmış sistemler teorisidir.

Devre tekniği, bellek tekniği, mikro elektronik, bilgisayar organizasyonu, mikro programlama, özel bilgisayarlar, çevre birimleri, bilgisayar destekli iletişim cihazları, bilgisayar ağları teknik enformatik kapsamına giren konuların başlıcalarıdır.

Sistem analizi, model oluşturma, sistem tasarımı, programlama yöntemleri, veri organizasyonu, programlama dilleri, etkileşimli sistemler, işletim sistemleri, veri tabanları, enformasyon sistemleri, bilişsel (Cognitive) yöntem ve sistemler, simülasyon, grafik işlemler, veri işlem ve iletişim sistemlerinin yönetimi pratik enformatik kapsamına giren başlıca konulardır.

Enformatik disiplininin, uygulama alanı bulabileceği her ortamda gerçekleştirilen uygulamalar, enformatik uygulamaları adı altında toplanmıştır. Enformatik uygulamaları başlığı altında en fazla gelişme olanağı bulan dallar, mühendislik, hukuk, kamu yönetimi, sağlık ve işletme enformatiği olmuştur.

• Mühendislik Enformatiği : Statik, ölçüm teknikleri, CAD/CAM (Computer Aided Design / Computer Aided Manufacturing), sayısal kontollu makinalar (NC), proses otomasyonu ve robotik, mühendislik enformatiği adı altında toplanan başlıca konulardır.

• Hukuk Enformatiği : Hukuki enformasyon ve dokümantasyon sistemleri, veri koruma kanunları, donanım ve yazılım ediniminde anlaşma koşulları, yazılım telif hakları, bilgisayar suçları hukuk enformatiği adı altında toplanan başlıca konulardır.
• Kamu Yönetimi Enformatiği : Kamu yönetimi için gerek duyulan nufus, ikametgah, maliye başta olmak üzere gerekli enformasyonun toplanmasını ve işlenmesini sağlayan sistemler kamu yönetimi enformatiğini oluşturmaktadır.
• Sağlık Enformatiği : Hastane enformasyon sistemleri, klinik veri toplama, tıpta karar verme, görüntü analizi (Image Analysis), psikolojik sistemlerin matematik modelleri, tıp öğreniminde simülasyon kullanımı sağlık enformatiği disiplininin araştırma ve öğretim konularının başlıcalarıdır.
• İşletme Enformatiği : Almanya, Avusturya ve İsviçre’de 64 üniversite ve yüksek okulda ya doğrudan ya da özel bir işletme dalı olarak mevcut olan işletme enformatiği, işletmelerin daha etkin ve verimli çalışabilmeleri için gerekli insan kaynağının yetiştirilmesini hedef edinmittir.

Almanca konuşulan ülkelerdeki standart yapıya karşılık, incelenen diğer ülkelerdeki enformasyon sistemleri öğretimindeki çeşitlilik ve dolayısıyla değişik program isimleri dikkati çekmektedir. Bu çeşitlilik enformasyon sistemleri öğretiminin kendi içerisinde de alt dallara ayrılmasına neden olmuştur. Bazıları klasik işletmecilik öğretiminde de konu olarak işlenen, ancak teknolojideki gelişmeler neticesinde kendi başına bir öğretim programına dönüten ve genelde Business Computing başlığı altında toplanan bu dalların başlıcaları, Sayısal İşletme Analizleri (Quantitative Business Analysis), Yönetim Destek Sistemleri (Management Support Systems) ve Yönetim Bilimidir. (Management Science)

Sayısal İşletme Analizleri dalında, bilgisayar destekli olarak istatistik ve matematik üzerine inşa edilmiş sayısal tekniklerle, pazarlama, finans, ekonomik tahmin, insan kaynakların yönetimi gibi işletmecilik konularında etkin ve verimli karar verme yöntemlerinin geliştirilmesi programın temel amacı olarak görülmektedir.

Yönetim Destek Sistemleri (Management Support Systems) dalında, bilgisayar destekli olarak işletmeler için istatistik toplama ve analiz üzerinde yoğunlaşılmaktadır. Sayısal İşletme Analizleri ve Yönetim Destek Sistemleri dallarının, bazı işletmecilik okullarında Karar Sistemleri (Decision Systems) adı altında verildiği de görülmektedir.

İkinci Dünya Savaşı sırasında Amerika Birleşik Devletleri ve Birleşik Krallık’da, müttefik kuvvetlerin Avrupa ve Pasifik savaşlarında lojistik yapılarını desteklemek amacı ile geliştirilen Operations Research disiplini, askeri köklerine karşılık, günümüz barış şartlarına uyarlanarak, binlerce faaliyetten meydana gelen, mantıksal olarak birbirine bağlı, verilen zaman dilimini, sınırlı ve değerli kaynakları göz önüne alarak, karmaşık problemlerin çözümüne yardımcı olmaktadır. Bulunulan organizasyon içerisindeki veri akışının incelenmesini ve yoğun bilgisayar kullanımını gerektirdiği için enformasyon sistemlerinin bir alt dalı olarak kabul edilmektedir.

Diğer taraftan Operations Management disiplini, bir organizasyonun mal ve hizmet üretiminin etkin ve verimli bir şekilde dağıtılmasını sağlayacak sistemin tasarım ve yönetimi ile ilgilidir. Bu nedenle zaman planlaması (Scheduling), stok modelleri ve tahmin (Forecasting) gibi Operations Research disiplinine özgün tekniklere ilave olarak, işletmelerde pazarlama, muhasebe, finans, personel ve diğer fonksiyonel alanlarla ilgili bağlantıları da içermektedir.

Karar Destek Sistemleri olarak nitelendirilebilecek bu programların yanısıra, Internet’in sağladığı olanaklar ve global pazarda rekabet avantajı elde etmek isteyen işletmeler, Elektronik Ticaret’in (Electronic Commerce) hızla önem kazanmasına ve bu uygulamanın bazı işletmecilik okullarında ayrı bir enformasyon sistemi öğretimi olarak programlara alınmasına neden olmuştur. Finansal uygulamalarda gerekli güvenlik yapılarına ilişkin standartların kurulması ile, önümüzdeki bir kaç yıl içerisinde ticaretlerinin büyük bir kısmını bu ortamda gerçekleştirmesi beklenen onbinlerce işletme bulunacaktır. Bu nedenle bilgisayar temelli iletişim yapılarına ve multimedya uygulamalarına hakim işletmecilerin yetiştirilmesi programın temel amacını oluşturmaktadır.

İşletmecilik öğretimi veren kuruluşlarda bilgisayar öğretimi, sadece bir programlama dilinin (FORTRAN, COBOL, PASCAL, C) öğretiminden, tek başına bir enformasyon sistemleri okuluna kadar büyük farklılıklar göstermektedir. Ancak incelenen öğretim kuruluşlarında, son yıllarda gelişen paket programların da etkisi ile programlama dillerinin öğretiminden vazgeçilerek, her işletme öğrencisinin en azından bir kelime işlem (Word Processing) ve bir elektronik tablolama (Spreadsheet) paket programını bilmesi hedeflenmiştir. Bu en temel öğretimin yanında bir çok okulda enformasyon sistemleri öğretiminin seçmeli bir anadal (Major) olarak örgütlendiği görülmektedir.

İncelenen öğretim kuruluşlarında, enformasyon sistemleri öğretiminde yer alması gereken konular üzerinde tam bir fikir birliğinin sağlanamadığı açıkça görülmektedir. Özellikle teknolojideki hızlı değişim, ders programlarının da kısa süre içerisinde yeni teknolojilere uyarlanmasını gerektirmektedir. Aynı durum konu ile ilgili incelenen makalelerde de açıkça görülmektedir. [COH, DAV, DEA, GOL, MCC, SPR, WHI, WIL] Bunun sonucunda bazı öğretim kuruluşlarının kendi yaklaşımlarını ders programlarına yansıttıkları, bir kısmının ise DPMA (Data Processing Management Association) gibi kuruluşlar tarafından hazırlanan programlardan esinlendikleri gözlenmiştir.

DPMA tarafından önerilen ve IS’95 Curriculum olarak isimlendirilen programda, aşağıda listesi sunulan dersler zorunlu ve seçmeli olarak ikiye ayrılmıştır.

Zorunlu Dersler

• Bilgi işi için yazılım araçları,
• Enformasyon sistemlerinin temelleri,
• Enformasyon sistemlerinin personel üretkenliğine etkileri,
• Enformasyon sistemleri teorisi ve uygulamaları,
• İletişim (Telecommunication),
• Programlama, veri, dosya ve yapıları,
• Enformasyon teknolojisi için donanım ve yazılım araçları,
• Analiz ve mantıksal tasarım,
• Veri tabanı yönetim sistemleri ile fiziksel tasarım ve uygulamaları,
• Programlama ile fiziksel tasarım ve uygulamaları,
• Proje yönetimi ve uygulamaları

Seçmeli Dersler

• Enformasyon teknolojisi ve organizasyon stratejisi,
• Enformasyon kaynaklarının organizasyonu, yönetimi ve değerlendirilmesi,
• Client/Server sistemlerin teknolojisi ve gelittirilmesi,
• Enformasyon sistemlerinin kontrolu ve güvenliği,
• Bilgi tabanlı sistemler (Knowledge-Based Systems) ve yöntemleri,
• Grup çalışması, karar destek ve yönetici destek sistemleri
• İnsan-Makina etkileşimleri ve arayüzleri,
• Simülasyon yöntemleri ve sistemleri,
• İleri düzey yazılım ve donanım mimarileri,
• Alternatif gelittirme metod ve metodolojileri,
• Enformasyon sistemlerinde meslek ahlakı,
• İletişim ağları.

Seçmeli anadallarda veya işletmecilik öğretimi veren kuruluşlara bağlı enformasyon sistemleri okullarında, genel işletmecilik öğretiminin yanısıra, aşağıda sunulan konu başlıklarında çeşitli derslerin yer aldığı görülmektedir.

2.4.1. İşletmeciler İçin Temel Bilgisayar Kullanımı

Computer Skills for Business, Information Technology for Business, Microcomputers in Business, Computer Organization gibi çeşitli isimler altında işlenen derslerde, işletme öğrencilerinin bilgisayar / iletişim teknolojileri ve uygulamaları hakkında genel bilgi edinmesi amaçlanmaktadır. Bu çerçevede temel donanım ve yazılım bilgileri, enformasyon sistemi kavramı, işletim sistemleri, kelime işlem ve elektronik tablolama programları öğretimi ve Internet kullanımı derslerde işlenen başlıca konulardır.

Information Management, Information Users, Sources and Retrieval, Implications of Information Technology, Research and Evaluation in Information Systems, Business Information Systems, Information Systems, Information Analysis, Development Technology, Technology Management, Development Methodologies, Information Technology Management, Information Security gibi çok çeşitli isimler altında incelenen enformasyon yönetimi konusu tek bir ders altında veya birden fazla derse bölünerek işlenmektedir.

Organizasyonlarda ve toplumda enformasyon ve iletişim süreçlerinin tanımlanması, enformasyonun modern işletmelerde rol ve etkilerinin incelenmesi, işletmelerde enformasyon teknolojisi stratejilerinin geliştirilmesi ve uygulanması, enformasyon güvenliği başlıca konuları oluşturmaktadır.

Problem çözme teknikleri, algoritma kullanımı, yapısal programlama teknikleri, üçüncü nesil bir programlama dilinin öğrenilmesi, veri dosyalarının organizasyonu, uygun araçlar kullanılarak ticari kalitede bir programın yazılması bu kapsamda öğretilen konuların başlıcalarıdır. Bu konuların dışında C++ başta olmak üzere nesneye yönelik (Object Oriented) bir programlama dilinin öğretilmesi de programların içerisinde yoğun bir şekilde görülmektedir.

Operations Management, Applied Decision Support Systems, Group Support Systems Technologies, Decision Analysis, Knowledge Based Systems, Intelligent Information Systems gibi isimler altında toplanan karar destek sistemleri öğretiminde, öğrencilerin bilgisayar ve iletişim teknolojilerinden yararlanarak, işletme problemleri için etkin çözümler bulunması amaçlanmaktadır.

Karar verme sürecinin teorik temelleri ve karar destek sistemleri, karar destek sistemlerinin tasarımı ve geliştirilmesi, grup kararlarının verilmesinde destek sistemleri, proje yönetimi ve uygulamaları, simülasyon ve uygulamaları, uzman sistemler/yapay zeka ve işletmecilik uygulamaları bu başlık altında incelenen başlıca konulardır.

İşletme sistemlerinin geliştirilmesinde modern yaklaşımların ayrıntılı olarak incelendiği ve günün teknolojisinden yararlanarak etkin sistemlerin tasarlanmasının hedeflendiği bu konu başlığı altında sistem teorisi, sistem geliştirme teknikleri, veri modelleri, sistem akış diyagramları, sistemlerde insanın rolü başlıca işlenen konulardır.

İletişim ağlarının temel prensipleri, yapıları, teknolojisi ve kullanılan protokollerin anlaşılması, veri iletişimi için gerekli teknolojilerin temel prensipleri, veri sıkıştırma teknikleri, veri iletişiminde güvenlik ve güvenirlilik, yerel ve geniş ağlar (Local / Wide Area Networks), veri paketleme (Data Switching) yöntemleri, ISO/OSI, TCP/IP gibi standart protokoller, dağıtılmış enformasyon sistemleri (Distributed Information Systems), X.400/X.500 sistemleri, dağıtılmış işletim sistemleri (örn. Networked UNIX) ve buna bağlı olarak API, X-Windows, Client/Server Programlama, veri tabanlarına uzaktan kontrollu SQL erişimi, OSF/DCE, açık sistemler (Open Systems) bu başlık altında incelenen başlıca konulardır.

Internet’e girit, internet servislerinde işletme uygulamaları, enformasyonun aranması, internet servis sağlayıcılar, bir web sayfasının oluşturulması için gerekli yazılımların öğrenilmesi, intranet uygulamaları, internet’te güvenlik, elektronik ticarete giriş, elektronik veri değişimi (EDI-Electronic Data Interchange) standartları ve yazılımları, elektronik veri değişiminin işletmelerde stratejik kullanımı, elektronik ticaret ve internet uygulamaları, internet’te ödeme sistemleri, elektronik ticaretin mevcut ve gelecekteki uygulama sahaları bu başlık altında incelenen başlıca konulardır.

Organizasyonlar tarafından üretilen iç ve dış kaynaklı enformasyonun her geçen gün artması, yığın enformasyonun merkezi bir noktada yönetimi ve kontrolu için büyük bir ihtiyacın doğmasına neden olmuştur. Veri Tabanı Yönetim Sistemleri (VTYS) genel başlığı altında incelenen çeşitli derslerde, VTYS’nin klasik dosya yapılarına göre üstünlükleri, temel prensipleri, mimari yapıları, tasarımı, veri tabanı ve VTYS için organizasyonel gereksinimler, VTYS fonksiyonları ve veri modellerinin incelenmesi, ilişkisel (Relational) veri tabanı tasarımı : kavramsal, mantıksal ve fiziksel düzeyleri, veri tabanı erişim diyagramları, giriş formları ve rapor yapıları, veri tabanı yönetimi, veri tabanı optimizasyon yöntemleri, yapısal sorgulama dili (SQL-Structured Query Language), Data Dictionary System gibi kavramların bir programlama dili (4GL) paralelinde öğrenilmesi temel olarak işlenen konuların başlıcalarıdır.

Yazı, grafik, animasyon, ses ve video efektlerinin, bir konunun anlatımı için görsel ve etkileşimli bir şekilde kullanılması olan multimedya ve uygulamalarında, ilgili teknolojilerin öğrenilmesi ve bu teknolojiler çerçevesinde çeşitli uygulamaların gerçekleştirilmesi dersin temel amaçlarıdır.

Bu konu başlığı altında incelenen başlıca konular,

• Multimedya yazılımları : Çizim yazılımları, işletme grafikleri, mühendislik tasarım yazılımları, animasyon, morphing, sanal gerçeklik (virtual reality) konularındaki yazılımların tanıtımı ve bu yazılımlardan çeşitli işletme uygulamalarında yararlanılması,
• Multimedya donanımı : Düz kare ekranlar (flat-screen displays), çiziciler (plotters), yazıcılar, fare (mouse), spaceballs, eldiven (dataglove), başlık (headsets), video ekipmanlarının tanıtımı ve etkin kullanımlarının gerçekleştirilmesidir.

Enformasyon sistemlerinde öğretim alan bir kişinin önünde çeşitli kariyer olanakları mevcuttur. Bu kariyer olanakları içerisinde bazılarının, her ne kadar bilgisayar bilimi mezunları için olduğu iddia edilebilirse de, bir işletme ortamında çalışan kişinin enformasyon teknolojilerinden yararlanabilmesi için işletmecilik bilgisine de sahip olması gerçeği, bir kısmı aşağıda sunulan kariyerlerde işletmecilik ve enformasyon teknolojileri öğretimini birlikte özümleyen kişilerin başarı oranlarının çok daha yüksek olacağı sonucuna varılmasını sağlamaktadır.

İç ve dış kaynaklardan organizasyonlara akan enformasyonun, bir merkezde toplanması, yönetilmesi ve kontrolu büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle belirtilen organizasyonu gerçekleştirecek, sistem analizi ve/veya programlama tecrübesine ve geniş teknik bilgiye sahip insan gücü ihtiyacı da ön plana çıkmaktadır. Data Administrator, Database Administration Manager, Data Architect veya Information Center Manager gibi çeşitli isimlerle anılan Enformasyon Merkezi Yöneticisi’nin başlıca görevleri, organizasyonun işletme fonksiyonlarını destekleyecek verilerin toplanması için planlama yapılması ve toplanan verilerin kontrolu, bir kaynak olarak organizasyonun stratejik amaçlarına ve işletme fonksiyonlarına uygun veri entegrasyonunun sağlanması, veri tabanı tasarımı, erişimi ve güvenliği için standartların geliştirilmesidir.

2.5.2. Veri Tabanı Yöneticisi (Database Administrator)

Enformasyon Merkezi Yöneticisine göre daha operasyonel ve teknik bir rolü üstlenen Veri Tabanı Yöneticisinin başlıca görevleri, veri tabanında saklanmış bulunan enformasyonu içeren data dictionary’nin geliştirilmesi, bakımı, veri tabanı performansını izleyerek erişimlerin optimal hızda gerçekleştiğini gözlemek ve optimal hız için gerekli önlemleri almak, günlük olarak veri tabanının yönetimi ve güncellenmesi, yedekleme (Backup) stratejilerinin geliştirilmesi, kullanıcıların veri tabanına erişim sırasında karşılaştıkları problemleri çözümlemektir.

2.5.3. Veri İletişim Ağı Yöneticisi (Data Communications Network Manager)

Veri iletitimi, bilgisayar ve/veya terminaller arasında iletişim hatları üzerinden verilerin gönderilmesi ve alınmasıdır. Veri iletişimi, elektronik posta (E-Mail), video konferans, elektronik veri değişimi (Electronic Data Interchange – EDI), Internet gibi işletmenin verimliliğini artırmaya yönelik uygulamalardır. Bu uygulamaların işletme verimliliğini artırmak üzere uygulanması veri iletişim ağı yöneticisinin başlıca görevidir.

2.5.4. Sistem Analisti ve Sistem Tasarımcısı (Systems Analyst and Systems Designer)

Sistem analisti, basit olarak bilgisayar kullanıcısı ile programcı arasında bağlantı kuran ve işletme problemlerine en uygun bilgisayar destekli çözümleri üreten kişi olarak tanımlanabilir. Sistem analistinin ana görevi, işletme problemlerinin çözümüne yönelik olarak, daha sonra programcının kullanılan bir programlama dilinde kodlayacağı ayrıntılı tasarımı hazırlamaktır. Bu nedenle özellikle işletmelerde çalışan bir sistem analistinin bir taraftan bilgisayar ve programlama bilgisine, diğer taraftan ise işletmecilik bilgisine sahip olması kaçınılmazdır.

Başlıcaları belirtilen bu kariyer olanaklarının dışında, enformasyon sistemleri mezunlarının enformasyon teknolojisi ticareti ile ilgilenen kuruluşlarda çeşitli yönetim basamaklarında görev alması, eğitimci veya programcı olarak da çalışması mümkündür.

Ülkemizde 1980’li yıllarda işletmelerde bilgisayar kullanımının artmasına paralel olarak bilgisayarları kullanabilecek personel ihtiyacı da kendisini göstermiştir. Bütün dünyada olduğu gibi, ilk dönemlerde büyük ölçüde mesleği bilgisayar olan elemanların tekelinde bulunan bilgisayar kullanımı, bilgisayarların yaygınlaşması, giderek ulusal ve uluslararası paket programların geliştirilmesi sonucunda, işletmelerde çalışan tüm personelin gerekli bilgilerle donatılmasını zorunlu kılmıştır. Bu zorunluluk işletme içi eğitimlerin yanısıra, yoğun ilgi gören bazı paket programların çeşitli kurslarda eğitiminin verilmesi ile giderilmeye çalışılmıştır. Ancak belirtilen bu eğitimlerin süresinin ve çerçevesinin kısıtlı olması, ilgili mesleki dalla tam bir bütünleşmenin gerçekleştirilmesini sağlayamamaktadır. Üniversitelerimizde ise hemen hemen her dalda bilgisayar eğitimi zorunlu bir ders olarak programlarda yer almasına karşılık, bilgisayar donanımı yetersizliği bu derslerin istenilen kaliteye erişmesini engellemektedir.

Günümüzde tüm bilim dallarında enformasyon sistemleri öğretimi önemli bir yer tutmaktadır. Ancak işletmecilik öğretiminde, günümüzün hızla gelişen ve işletmelerde uygulama alanı bulan enformasyon teknolojileri çok daha büyük bir öneme sahiptir. Enformasyon teknolojilerine verilen bu önem, çalışmanın ikinci bölümünde incelendiği gibi işletmecilik öğretiminde yer verilen çeşitli derslerle kendisini göstermektedir. Tüm gelişmiş ülke üniversitelerinde görülen bu gelişmenin, ülkemiz işletmecilik öğretiminde de göz ardı edilebilmesi mümkün değildir. Bu nedenlerle işletmecilik öğretimi içerisinde yer alması gereken enformasyon sistemleri öğretimini,

• Tüm işletme öğrencilerinin görmesi gereken bilgisayar dersleri,
• Tüm işletmecilik derslerinin bilgisayarlı öğretim ile desteklenmesi,
• İşletme dersleri ile birlikte öğrencilerin derinlemesine enformasyon sistemlerini öğrenmesine olanak sağlayacak anadal olarak örgütlenme

şeklinde üç ana başlıkta incelemek yerinde olacaktır.

Bu bölümde ilk olarak belirtilen bu konular incelenmekte, daha sonra bu yapının gerçekleşebilmesi için gerekli koşullar üzerinde durulmaktadır.

Tüm itletme öğrencilerinin görmesi gereken bilgisayar dersleri içerisinde yer alması gereken başlıca konular,

• Bilgisayar ve çevre birimlerine ilitkin temel bilgiler,
• Kişisel bilgisayar işletim sistemleri (Örneğin Windows 95),
• İstatistik ve finans uygulamalarının da yoğun bir şekilde işlendiği elektronik tablolama (Spreadsheet),
• Kelime itlem (Word Processing),
• Sunum yazılımı (Presentation),
• Kişisel bilgisayar ağları hakkında temel bilgiler,
• Internet kullanımı ve elektronik ticaret,
• Proje yönetimi,
• Programlama dilleri ve veri yapılarının bir programlama dili ile öğretimidir.

Yükseköğretim Kurulu’nun 17 Haziran 1997 tarih ve 19 sayılı oturumu kararına göre, tüm üniversitelerde benzeri bir öğretimi gerçekleştirmek üzere enformatik bölümlerinin açılması kararlaştırılmıştır. Bu kararda tüm üniversite öğrencilerinin alması gereken dersler,

• Temel bilgi teknolojisi kullanımı

• Temel Bilgiler, Dos, Windows,
• Kelime işlem,
• Veri tabanı kullanma,
• Prezentasyon hazırlama,
• Grafik uygulamaları (CAD)
• Bilgi ağları kullanma : Internet, E-Mail, WWW, HTML Programlama, Java

• Temel bilgisayar bilimleri

• Bilgisayar organizasyonu,
• Algoritmalar,
• Programlama dilleri ve veri yapıları : Bir programlama dili (Pascal / C / C++)
• Unix itletim sistemi,
• Bilgisayar ağları

teklinde belirlenmittir. Ayrıca sağlık bilimleri, fen bilimleri, mühendislik ve sosyal bilimlerin özelliklerine göre seçmeli derslerin düzenlenmesi belirtilmektedir.

Örnek olarak İ.Ü. İşletme Fakültesi ele alındığında, lisans programında zorunlu dersler olarak yer alan haftada üç saat süreli Bilgi İşlem (1. Sınıf) ve haftada 2 saat süreli Bilgi İşlem Uygulamaları (3. Sınıf) derslerinin, süre olarak belirtilen programların yerine getirilmesinde kısmen yeterli olabileceği görülmektedir. Ancak kısım 3.5. de belirtilen nedenlerle, bu derslerden beklenen verimin sağlandığı tartışmaya açıktır.

İşletmecilik öğretiminde amaç sadece çeşitli bilgisayar derslerinin verilmesi olmamalıdır. Bilgisayarla doğrudan ilişkili dersler, ancak diğer işletmecilik derslerinde verilen bu bilgilerin kullanılması ile anlamlı hale gelecektir. Bu nedenle işletmecilik derslerinin tamamı yeniden bilgisayarlı öğretime göre düzenlenmelidir. İlk aşamada bilgisayar destekli öğretime geçmesi gereken derslerin arasında muhasebe, istatistik, sayısal yöntemler, üretim yönetimi, finans yönetimi ve pazarlama yönetimi dersleridir. Bunların dışındaki diğer meslek derslerinde de bilgisayar desteğinden hızla yararlanılması amaç edinilmelidir.

Bu derslerin bilgisayar desteğinde gerçekleştirilmesindeki problemler kısım 3.5. de incelenmektedir.

Ülkemizde Enformasyon Sistemleri dalında lisans ve lisans üstü düzeylerde öğretim veren kuruluşlar ancak son bir kaç yılın ürünüdür. Bu öğretim kuruluşları içerisinde Marmara Üniversitesi’nde Almanca eğitim veren İşletme Enformatiği programı, Boğaziçi Üniversitesi’nde İngilizce eğitim veren Yönetimi Bilişim Sistemleri (Management Information Systems) programı, genelde yeni kurulan vakıf üniversitelerinde Bilgisayar Destekli Muhasebe, Bilgisayar Teknolojileri ve Yönetim gibi isimler altında açılan Türkçe veya İngilizce eğitim veren iki yıllık programlar, İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi’nde İ.Ü. İşletme İktisadı Enstitüsü kapsamında Türkçe eğitim veren bir yıl süreli lisans üstü İşletme Enformatiği programı, Marmara Üniversitesi’nde İngilizce eğitim veren bir yıl süreli Yönetim Bilişim Sistemleri programı sayılabilir.

Bu kısımda ülkemizde enformasyon sistemleri dalında öğretim veren kuruluşlar içerisinde yer alan üç program, verilen dersler açısından tanıtılmaktadır.

1997/98 öğretim döneminde ÖYS Puanına göre 40 öğrencinin kabul edildiği, Boğaziçi Üniversitesi Yönetim Bilişim Sistemleri (Management Information Systems) programında verilen dersler ve haftalık ders saatleri Tablo 2 de görülmektedir.

Tablo 2.: Boğaziçi Üniversitesi Yönetim Bilişim Sistemleri Ders Listesi

Programda verilen enformasyon sistemleri ile ilgili derslerin içerikleri ise aşağıda sunulmuştur.

Mikrobilgisayar donanımın ve işletim sisteminin incelenmesi. C programlama dili ile yapısal programlama tekniklerine giriş ve güncel uygulamalar ile veri tipleri, operatörler, ifadeler, kontrol deyimleri, gösterge ve dosya yapıları.

Bilgisayarla problem çözümüne yönelik temel kavramlar. Problemin analizi ve bilgisayarlı çözüm araç ve tekniklerinin kullanımı. Problem çözümünde kullanılan saklama yapıları ve arama, indeksleme ile ilgili yöntemlerin tartışılması ve bu yöntemlerin C programlama dili kullanılarak, laboratuar uygulamalarında pekiştirilmesi.

İşletme uygulamaları çerçevesinde bilgisayar ile ilgili kavramlara giriş. Elektronik veri işleme. Değişik işletim sistemlerinin incelenmesi. Yaygın paket programların kullanılması (kelime işlemci, tablolama, ve veri tabanı). Laboratuarda konular ile uygulamaların bütünleştirilmesi.

Bilişim ve bilişim sistemi kavramları, bilişimin organizasyonlara etkisi ve iş dünyasındaki yeri. Bilişim sistemlerinin tipleri; hareket işleme sistemleri, yönetim bilişim sistemleri, karar destek sistemleri. Bilişim sistemlerinin esasları. Bilgisayara dayalı bilişim sistemlerinin analiz, tasarım ve uygulamalarına giriş. Laboratuarda çeşitli bilişim sistemleri örneklerinin tanıtılması.

İşletme ortamlarında veri iletişimine giriş. Veri iletişimi ve yönetim bilişim sistemlerinin ilişkileri. Veri iletişim teknikleri, donanım ve iletişim ağlarının tasarımı konularının ağırlıklı olarak işlenmesi. Ağların yönetimi ile ilgili organizasyon konuları, gerekli olan denetim ve güvenlik yapıları.

Bilgisayar sistem yazılımlarının incelenmesi. İşletim sistemleri ve fonksiyonları, bellek yönetimi, işlem çizelgeleme, çoklu ve paralel bilgi işleme.

Veri tabanı yönetim sistemlerine giriş. Temel kavramlar, programlama ortamı ve araçları. Komutlar, fonksiyonlar, işlemciler ve veri tipleri. Tablo tanımlama ve düzenleme. Sıralama ve indisleme. Kontrol yapıları ve döngüler. Saklama işlemleri. Çıktı işlemleri. Alt programlar. Giriş ekranı tasarımı ve rapor oluşturma.

Veri tabanlarının mimarisi, veri gösterimi ve veri modelleri. Kavramsal seviye, kayıt yapıları ve indeksleme erişim teknikleri. Normalizasyon, fonksiyonel bağımlılık, veri bağımsızlığı, veri bütünlüğü, kısıt tanımlama, veri sözlüğü ve dizini. Bachman ve ER diyagramları. Anlamsal ağ gösterimi. Veritabanı yaklaşımlarının karşılaştırılması. Nesne tabanlı ve metin tabanlı veri tabanları.

Bilişim sistemlerinin geliştirilmesi, işletilmesi ve kullanımında insan gereksinimlerinin belirlenmesi ve incelenmesi. Bilişim sistemlerinin, sosyal, fiziksel, örgütsel ve insan faktörü açısından analiz yöntemleri.

Geleneksel analiz ve veri akış analizi ile tasarım, sistem geliştirme çevirimi yaklaşımı. Yapısal analiz ve tasarım yöntemleri. Sistem analiz ile ilgili çeşitli araçların kullandırılmasına yönelik uygulamalar.

Sistem Tasarımı Bilgisayar destekli bilitim sistemlerinin fiziksel tasarım ve geliştirme aşamalarının tanımlanması. Sistem spesifikasyonları adımları üzerinde ayrıntılı çalışmalar; kodlama, girdi-çıktı tasarımları, dosya spesifikasyonları, program tanımı. Uygulama ve bakım.

Yöneticiler için bilgisayar destekli bilişim sistemleri geliştirme ve uygulama konularında yazılım ve donanım alternatiflerini değerlendirme yöntemleri. Bilgisayar sistemlerini değerlendirmeye yönelik yaklaşımlar. Yazılım alternatifleri; yazılım satın alınmasına karşı şirket içi bilişim sistemleri geliştirilmesi. Kalite ve güvenilirlik konuları.

Programın çevresi ve alt yapısı, kütüphane inşaası. Program tasarımı ve uygulaması. Hata ayıklama. Test. Bilgilerin güvenliği, gizliliği, kişiselliği, düzeltilmesi (tamiri). Kullanıcı hakları. Arayüz programlama. Standart bir dil kullanarak rapor prototipi hazırlama. Tanımlanmış bir projede uygun bir dille kapsamlı bir dönem ödevi gerçekleştirilmesi.

Nesne yönelimli program geliştirmenin temel kavramlarını ve tekniklerini yönetim uygulamaları ile ilgili örneklerle inceleme. Temel nesne ve sınıf özellikleri, mesaj ve yöntemler, nesne türetme, çok yapılı nesneler, nesne bindirme, sınıf şablonları, üst sınıflar, temel ve toplama sınıfları. Kavramların laboratuar çalışmalarıyla pekiştirilmesi.

Bilgisayar ağlarına giriş. Bilgisayar ağlarının maliyeti, faydaları. Gerekli yazılım ve donanım. Topolojiler ve protokoller. Yerel bilgisayar ağı yönetimi. Bilgisayar ağı üzerindeki iş istasyonlarında hazırlanmış formatlı dökümanların iş istasyonları ve bilgisayar sistemleri arasında transferi ve uygulamalar.

Sistem dokümantasyonuna yapısal yaklaşım; belge standartları ve denetimi, çevrimiçi ve otomatik belgeleme, yazılım dokümantasyonunda kullanıcı arayüzü, elektronik ve yeni belgeleme teknikleri.

Bilitim sistemleri ile ilgili hukuki ve ahlaki konuların tanıtılması; kopyalama hakkı, patent, kontrat, haksızlık, güvensizlik, gizlilik, kalite, dürüstlük, kullanıcı isteklerine duyarlılık.

Donanım, yazılım, personel gibi üç farklı alanda yönetim fonksiyonlarının gözden geçirilmesi. Yönetim konuları ve planlama problemleri. Organizasyonlarda bilişim sistemleri geliştirme, kurma, işletme ve bakımı. Organizasyonlarda yönetsel ve teknik kaynakların ilişkileri ve politik, ekonomik, fiziksel ve organizasyonel faktörlerin yoğun bir şekilde irdelenmesi.

Nesne yönelimli modellemeye giriş. Nesneleri, özelliklerini, ilişkilerinini ve yöntemleri belirleme. Grafiksel gösterim. Tasarımın değerlendirilmesi ve geliştirme yolları. Laboratuar uygulamaları.

İşletmelerde yapay zeka uygulamalarının etkisini ve rolünü irdeleme. Yapay zeka tekniklerinin uygulanmasının modern işletmelerde karşılaşılan sorunlara getirdiği çözüm yollarını inceleme. Yapay zeka dili kullanarak, arama, kontrol, karar verme, modelleme ve prototipleme uygulamaları.

İşletmelerde temel yazılım aracı olarak kullanılan Windows programlama ve türevleri başta olmak üzere yeni yazılım teknikleri.

İşletmelerde karar verme ile ilgili bilgisayar modellerinin kullanımı. İşletme bilişim sistemlerinde bir araç olarak uzman sistemler ve benzetim modellemelerine giriş. Benzetim projeleri ve teknik anlatımlar yoluyla etkileşimli modellemeler.

Tablolama programlarının ileri düzey işlevleri ve uygulamaları. Sayısal analiz ile ilgili paket programların kullanıldığı yaygın işletme uygulamaları.

Yönetim Bilişim Sistemleri konusunda güncel isteklere göre seçilen konuların eğitmen yönetiminde ve davetli konuşmacılar eşliğinde işlenmesi.

Bilgisayar programlama ve sistem geliştirme kavramları, ilkeleri. Kapsamlı bir sistem projesi geliştirme uygulaması. Proje yönetim, çizelgeleme ve kontrol tekniklerinin kullanılması. Grup dinamiği ve formal sunum yöntemleri. Bir destek sistemi için veri tabanı geliştirme.

Öğrencilerin bir dönem süreli bir yazılım geliştirme projesi hazırlamaları.

1997/98 öğretim döneminde ÖYS Puanına göre 40 öğrencinin kabul edildiği program aşağıda sunulan şekilde tanıtılmaktadır.

Programda yer alan dersler ve haftalık ders saatleri ise yarıyıl esasına göre Tablo 3. de sunulmuştur.