Logo

Bilim Tarihi Bölümü 2010 yılında yeniden kurulduğunda, Bölüm’ün logosu olarak aşağıda hikayesini okuyacağınız “tutulma hesaplayıcısı”nı seçtik. Ay ve Güneş tutulmalarının tarihini önceden belirlemeye yarayan bu alet, Philippe de la Hire tarafından tasarlanmış ve bir örneği Jean Baptiste Nicolas Bion tarafından Osmanlı Devleti’nin Fransa Sefiri Said Efendi için 1741 yılında üretilmiştir.

Güneş ve Ay tutulma tarihlerini önceden hesaplamaya yarayan mekanik aletlerin tarihi çok eski devirlere kadar gitmektedir. Antik Çağ’da, Ortaçağ İslam Dünyası’nda ve sonraki asırlarda da Avrupa’da tasarlanmış ve üretilmişlerdir. Boylam belirlemede yüzyıllar boyunca ay tutulmalarını kullanan astronomlar için tutulma tarihini önceden bilmek her zaman önemli olmuştur. Matematiksel olarak tutulma tarihlerini belirlemek uzun sayısal işlemler gerektirdiğinden, mekanik aletler geliştirilmiştir. 1681 yılında Danimarkalı astronom Ole Römer’in (1644-1710) tasarladığı alet (eclipsarium) 19. yüzyılın sonuna kadar gerçekleşecek bütün tutulmaları bir gün hata ile bildirmekteydi. Bir örneği Paris Rasathanesi’nde bulunan bu aleti Osmanlı Sefiri Yirmisekiz Mehmet Çelebi (öl.1732) görmüş ve Sefaretname’sinde hayranlıkla bahsetmiştir.

Daha küçük boyutta bir “tutulma makinesi” (machine à éclipses), Fransız astronom Philippe de La Hire (1640-1718)  tarafından tasarlanmış ve alet yapımcısı Fransa Kralı’nın matematiksel aletler mühendisi olan Nicolas Bion (1652-1733) tarafından Paris’te ilk üretimi yapılmıştır. Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin oğlu Said Efendi (öl. 1761), 1741 yılında Osmanlı elçisi sıfatıyla Paris’e gittiğinde Nicolas Bion’un oğlunun (J.B.N. Bion) dükkânına giderek bu tutulma aletinden bir adet yaptırmış ve aletin kullanımını açıklayan kitapçığı İstanbul’a döndükten sonra Türkçe’ye tercüme ettirmiştir. Tercüme matematikçi Mustafa Sıdkı Efendi (öl.1769-70). tarafından 1748 yılında yapılmış olup Devair-i ictima ve istikbalin resm ve istimali (Konjonksiyon ve oppozisyon dairelerinin çizimi ve kullanılması) başlığını taşımaktadır. Çevirinin, Anadolu’dan ve Orta Doğu’dan bir halkalı güneş tutulması gözlemlendiği 1748 yılında yapılmış olması dikkat çekicidir.

Kaynak:
Feza Günergun, “The Ottoman Ambassador’s curiosity coffer: Eclipse prediction with De La Hire’s ‘machine’ crafted by Bion of Paris,” Science between Europe and Asia: Historical studies on the transmission, adoption and adaptation of knowledge. Eds: F.Günergun & D. Raina, Springer Verlag. 2010.